Sunday, November 7, 2010

စစ္ ဧကရာဇ္ နပိုလီယံ ႏွင့္ ေဗဒင္ပညာ (အပိုင္း ၂)

စစ္ ဧကရာဇ္ နပိုလီယံ ႏွင့္ ေဗဒင္ပညာ (အပိုင္း ၂)
၁၅၅၀-တြင္ ေပၚထြန္းခဲ့ေသာ ေဆးပညာ႐ွင္လည္း ျဖစ္၊ နကၡတ္ေဗဒင္ ပညာ႐ွင္လည္း ျဖစ္ေသာ ေနာ္စထရာ ေဒးမတ္ သည္ “ရာစုႏွစ္” အမည္ရေသာ ေ႐ွ႕ေျပးက်မ္း တြင္ ကဗ်ာပံုစံမ်ိဳးျဖင့္ ေအာက္ပါ အတိုင္း ေရးထားခဲ့သည္။ (ဤသည္မွာ နပိုလီယံ မေမြးခင္ ႏွစ္ေပါင္း ၂၁၉- ႏွစ္က ျဖစ္သည္။)

“ဧကရာဇ္တစ္ပါး ေမြးလို႔လာ၊ အီတလီ အနားမွာ၊
မင္းသားပံု ထက္စာ၊ အမ်ား အျမင္မွာ- သူက သားသတ္သမားပါ။”

နပိုလီယန္ လက္ထက္တြင္ လူေပါင္း ၃-သန္းခန္႕ ေသဆံုးခဲ့ရသည္ကို ရည္ညႊန္းေနေတာ့၏။ အမွန္အားျဖင့္ ထိုစဥ္က ကမာၻေပၚတြင္ ႐ိွေသာ လူဦးေရႏွင့္ ယွဥ္လိုက္ေသာ္ နပိုလီယန္ ေၾကာင့္ ေသဆံုးခဲ့ရ သူတို႕သည္ ဟစ္တလာ သတ္ခဲ့ေသာ လူအေရအတြက္ ထက္ ပို၏။
“သာမာန္ စစ္သားေလးကပါ- ဧကရာဇ္ ႀကီး ျဖစ္လို႔လာ၊
အကႌ် ဂ်ာစီတိုေလးမွာ၊ ႐ွည္လ်ားလို႔ပါ။”
“ဆံပင္ တိုနဲ႕ ၁၄-ႏွစ္၊ ရက္စက္မွဳေတြ စံုလို႔ျဖစ္”

ဤအခ်က္တြင္လည္း နပိုလီယန္ကို ငယ္နာမည္အားျဖင့္ အခ်ိဳ႕က “ကတံုးေလး” ဟု ေခၚတတ္ၾကလွ်က္- သူအုပ္စိုးေသာ ၁၄-ႏွစ္တာ ကာလ (၁၇၉၉- ႏို၀င္ဘာလ ၁-ရက္မွ ၀ါတာလူး စစ္ပြဲ ျဖစ္ေသာ ၁၈၁၅- ခုႏွစ္ ဇြန္လ အထိ) တြင္ ျဖစ္ပြားခဲ့ေသာ အျဖစ္တို႔ကို ရည္ညႊန္း ေနျပန္ပါေတာ့သည္။

နပိုလီယန္ မေမြးခင္ အႏွစ္ ၂၀၀-ေက်ာ္ကပင္ ႀကိဳတင္ သိေနၾကေသာ နကၡတ္ပညာ႐ွင္ ႀကီးမ်ား၏ ပညာမွာ အံ့ဘြယ္ မေကာင္းပါသေလာ။
၁၈၀၄ ခုႏွစ္တြင္ ဘိသိက္သြန္းခံယူၿပီးေနာက္၊ နပိုလီယန္သည္ အိုလီဗား ရီယက္စ္ ေရးသားခဲ့ေသာ စာအုပ္ကို အနည္းငယ္ ဖတ္ၾကည့္မိခဲ့သည္။
၆-ႏွစ္အၾကာ၊ ၁၈၁၀ ခုႏွစ္တြင္ ေမရီလူး၀စ္ကို လက္ထပ္ၿပီးေနာက္- ထို ေဟာေျပာခ်က္ကို ေသေသခ်ာခ်ာ ဖတ္ခဲ့သည္။
ထို႔ေနာက္တြင္ စိန္႔ စူလ္ပစ္ ဘုရားေက်ာင္းမွ က်မ္းစာ ဆရာကို ေခၚ၍ “ဘာသာတရားတို႔ သည္ ေ႐ွ႕ေျပး နိမိတ္ ေဟာေျပာခ်က္ တို႔ကို လူတို႔ အား ယံုၾကည္ေစပါသလား” ဟု ေမးျမန္းခဲ့၏။
က်မ္းစာ ဆရာေတာ္ ခရစ္ယာန္ ဘုန္းၾကီး အေနျဖင့္-
“ဘုရားသခင္ရဲ႕ ၀ိညာဥ္ေတာ္သည္ ပုေရာဟိတ္တို႔ မွ စကားေျပာေလ့ ႐ိွပါသည္ အ႐ွင္” ဟု ေလွ်ာက္တင္ ခဲ့ပါသည္။
အထက္တြင္ ေဖၚျပခဲ့သည့္ အတိုင္း-
  • ဖရက္ဒရစ္ မင္းႀကီး၏ အိပ္မက္
  • အိုလီဗား ရီယက္စ္ ၏ ေ႐ွ႕ေျပးေဟာကိန္း
  • ေနာ္စထရာ ေဒးမတ္ ၏ “ရာစုႏွစ္” အမည္ရေသာ ေ႐ွ႕ေျပးက်မ္း
တို႔သည္ကား နပိုလီယန္ မတိုင္မီကပင္ ေပၚထြန္းလာခဲ့ေသာ နိမိတ္ ေ႐ွ႕ေျပးႀကီး မ်ားျဖစ္ၾက ပါေတာ့သည္။
*********************************************
အယူသည္းေသာ နပိုလီယန္။
အျခားေသာ ေကာ္စီကန္ ကေလးငယ္တို႔ ကဲ့သို႔ပင္၊ နပိုလီယန္သည္ တေစၧသရဲ ဇတ္လမ္းမ်ား၊ ေသြးစုတ္ ဖုတ္ေကာင္ ႏွင့္ ေတာမီး စသည္ ဇတ္လမ္း တို႔ျဖင့္ ႀကီးျပင္းလာခဲ့သည္။
  • သူ၏ ကေလးထိန္း ျဖစ္သူ အိလာရီသည္ မၾကာခဏ ဆိုသလို သရဲေျပး ဂါထာမ်ားကို ႐ြတ္ေပးခဲ့သည္ ဆို၏။
  • သူသည္ သူ႔အိပ္မက္တို႔ကို မၾကာခဏ အဓိပၸါယ္ေဖၚၾကည့္တတ္သည္။ သူသည့္ နိမိတ္ႏွင့္ အေဆာင္ လက္ဖြဲ႕တို႕ကို ယံုၾကည္သည္။
  • သူသည္ ဖလန္နယ္ ေ၀့စ္ကုတ္ႏွင့္ အကႌ်အၾကားတြင္ အနက္ေရာင္ျဖင့္ အသည္းပံုထိုးထားသည္ကို ပံုမွန္ ၀တ္ဆင္ ခဲ့သည္။
  • သူသည္ ဖာ႐ိုးဘုရင္၏ အုတ္ဂူတြင္းမွ ရခဲ့ေသာ ပိတုန္းေကာင္ကို သူ၀တ္ေသာ ေ၀့စ္ကုတ္ အိပ္ေထာင္တြင္ ထည့္ထား ေလ့ ႐ိွခဲ့သည္။
  • တိုက္ပြဲ မထြက္ခင္- နပိုလီယန္သည္ လက္မွတ္ ၂-ႀကိမ္ထိုးေလ့ ႐ိွသည္။ သူသည္ ေကာင္စီ၀င္ လူႀကီး ၅၀၀ တို႔အား အာဏာသိမ္းေသာ ေန႔စြဲ ကို ျပင္လိုက္သည္။ အဘယ့္ေၾကာင့္ဆိုေသာ ထိုစတင္ေသာ ေန႕ ၁၇-ဘ႐ူမိုင္းယား လ သည္ ေသာၾကာေန႕ ျဖစ္ေနေသာေၾကာင့္ ျဖစ္သည္။
  • သူသည္ ကံမေကာင္းေသာ လူအမ်ား သူ႕အနား ၀ိုင္းရံေနျခင္းကို မႏွစ္သက္တတ္ပါ။ တစ္စံု တစ္ေယာက္အား ရာထူးခန္႔အပ္ရန္ အတြက္သူ႕ေ႐ွ႕ေတာ္သြင္း လွ်င္- “ဒီလူက ကံေကာင္းတတ္တဲ့ သူလား” ဟုေမးတတ္သည္။ တစ္ဘက္သူ သည္ ဘ၀ တစ္သက္တာတြင္ ေအာင္ျမင္မွဳ ရလာခဲ့သူ မဟုတ္ပါက- ရာထူးေပးရန္ အတြက္ ခ်က္ခ်င္း ျငင္းပယ္ တတ္သည္။
  • အျခားတစ္ဘက္ တြင္- သူ႕အတြက္ ကံေကာင္းသူဟု အျမဲ ျမင္ရသူကား- သူ၏ မိဖုရား ျဖစ္သူ ဂ်ိဳးဇက္ဖင္း ျဖစ္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္လည္း သူမကို ေ၀းေ၀းမွာ ဖယ္ထားရန္ သူအေနျဖင့္ အျမဲ တြန္႕ဆုတ္ ခဲ့ရသည္။

(တိုက္ဆိုင္သည္ လားေတာ့ မသိ- နပိုလီယန္၏ ေအာင္ျမင္မွဳမ်ားသည္ မိဖုရားႀကီး ဂ်ိဳးဇက္ဖင္း ႏွင့္ အေၾကာင္း ပါခဲ့ေသာ ၁၇၉၆ ခု မွ ၁၈၀၉ အတြင္း တြင္ သာ ျဖစ္ခဲ့ၿပီး၊ နပိုလီယန္၏ က်ဆံုးမွဳတို႔သည္ နန္းညြန္႔ နန္းလ်ာ သားသမီး သူ႔အတြက္ ေမြးမေပးႏိုင္ေသာ ဂ်ိဳးဆက္ဖင္းႏွင့္ ကြာ႐ွင္းခဲ့ေသာ ၁၈၀၉ - ခုေနာက္ပိုင္းမွ စတင္ခဲ့ေလသည္။)
  • သူသည္ အိပ္မက္မ်ား၊ ေ႐ွ႕ေျပးေဟာခ်က္မ်ား ႏွင့္ ပယင္းေက်ာက္၏ တန္ခိုးသတၱိတို႔ကို ယံုၾကည္သည္။
  • သူတြင္ ေ႐ွ႕တြင္ ျဖစ္လာမည့္ ကိစၥမ်ားကို ႀကိဳတင္ အာ႐ံုရထားျခင္း မ႐ိွပါမူ- အာဏာ သိမ္းျခင္း အလုပ္ကို လုပ္ရဲမည့္ ရဲတင္းမွဳ မ႐ိွႏိုင္ပါဟု မၾကာခဏ ေျပာတတ္သည္။
အီတာလ်ံ ကန္ပိန္း Italian campaign ကာလရက္မ်ား အတြင္- ဂ်ိဳးဇက္ဖင္း ပံုတူ အ႐ုပ္ကို ကာထားေသာ မွန္ကေလး ကြဲသြားေသာ အခါ သူ၏ လက္ေထာက္ ျဖစ္သူ မားေမာင့္ အား-
“မားေမာင့္ ေရ- ငါ့မိန္းမ ေနမေကာင္းဘူးလား၊ ငါ့အေပၚ သစၥာေဖါက္လား တစ္ခုခုပဲ” ဟု ေျပာခဲ့သည္။
*********************************************
နပိုလီယန္ အား ဘိသက္သြန္းေသာ ေန႕တြင္ - သူႏွင့္ မိဖုရား ျဖစ္သူ ဂ်ိဳးဇက္ဖင္းတို႔ စီးနင္းလာေသာ တ်ဴယီလာယီ ၀င္ေပါက္သို႔ အေရာက္ ျမင္းရထား ထိပ္မွ လင္းယုန္႐ုပ္ က်ိဳးၿပီး ေျမေပၚသို႔ က်ေရာက္ ေသာအခါ - နပိုလီယန္သည္ မ်က္စိကို မွိတ္ထားၿပီး. ဖေယာင္း႐ုပ္ တစ္႐ုပ္အလား ျဖဴဖပ္ ျဖဴေလ်ာ္ ျဖစ္သြားခဲ့သည္ ဆို၏။
၁၈၁၂-ခုႏွစ္ ႐ု႐ွား ကန္ပိန္းတြင္- ရန္သူ႕ အေျခအေန ေထာက္လွမ္းေနခိုက္၊ ေတာယုန္ တစ္ေကာင္ ျဖစ္ေျပးသည္ကို လန္႕သြားေသာ နပိုလီယန္၏ ျမင္းသည္ ႐ုတ္တစ္ရက္ လွည့္ခါခ်လိုက္သျဖင့္ ျမင္းေပၚမွ လိမ့္က်ခဲ့သည္။ ဘာစကားမွ မေျပာပဲ ျမင္းေပၚ ျပန္တက္ ၿပီး ျဖဴေလ်ာ္ေနသည္။ သူ႕ အေနျဖင့္ နိမိတ္ဆိုးကို ေတြ႕ၿပီဟု သူသိလိုက္၏။ မိနစ္ အနည္းငယ္ ၾကာၿပီးေနာက္- သူႏွင့္ အတူ ပါလာသူမ်ားအား..
“မင္းတို႔အားလံုးလည္း ငါထင္သလိုပဲ ထင္ၾကတာပဲ မဟုတ္လား” ဟု လွမ္းေမးခဲ့သည္။
*********************************************
စစ္ ဧကရာဇ္ နပိုလီယံ ၏ မိသားစု ဘ၀
နပိုလီယန္ အား ေမြးဖြားခဲ့ၾကေသာ မိဘ ႏွစ္ပါးတို႔မွာ - ေ႐ွ႕ေနႏွင့္ ႏိုင္ငံေရးသမား တစ္ဦးျဖစ္သူ “ကာလို ဘူအြန္နာပါတ္” ႏွင့္ မိခင္ ျဖစ္သူ “ေမရီ လက္တီဇီယာ” တို႔ျဖစ္ၾကသည္။
ဤေနရာတြင္ မိခင္ႏွင့္ ပါတ္သက္၍ စိတ္၀င္စားစရာ အခ်က္မ်ား ႐ိွေနပါသည္။
နပိုလီယံ ၏ မိခင္။
နပိုလီယန္၏ မိခင္ ျဖစ္သူ ေမရီ လက္တီဇီယာ ကို ၁၇၅၀ ခုႏွစ္၊ ၾသဂုတ္လ ၂၄ ရက္ေန႔တြင္ ေကာ္စီကာ၊ အက္ဂ်ာ စီယို ၿမိဳ႔တြင္ ေမြးဖြားခဲ့သည္။
မိခင္ျဖစ္သူ ေမရီ လက္တီဇီယာ ဘိုနာပါတ္ (ေနာင္ေသာ အခါ နပိုလီယန္တို႔ မိသားစု တစ္ခုလံုးသည္ မူလ အမည္ “ဘူအြန္နာပါတ္” ကို ျပင္သစ္ အမည္ ျဖစ္ေသာ “ဘိုနာပါတ္” သို႔ ေျပာင္းလဲလိုက္သည္။) ဘ၀ တစ္သက္တာတြင္ ဆင္းရဲ ခ်မ္းသာ အေနအထား မ်ိဳးစံုတို႔ကို ၾကံဳေတြ႕ခဲ့ရသူျဖစ္သည္။
မိခင္ ငယ္႐ြယ္စဥ္က -
ေမရီသည္ ရာထူးနိမ့္ေသာ္လည္း- ျမင့္ျမတ္ေသာ ႏိုဘယ္ အီတလီမ်ိဳး႐ိုးမွ ဆင္းသက္လာသူျဖစ္ၿပီး- သူမ ၅-ႏွစ္သမီးတြင္ ဖခင္ ျဖစ္သူ ဆံုးပါးခဲ့ၿပီး၊ မိခင္က စစ္ဗိုလ္ တစ္ဦးႏွင့္ လက္ထပ္ခဲ့သည္။ သူမ ဘ၀တြင္ အိမ္မွဳ ကိစၥမ်ားအပ- ပညာေရးမရ႐ိွခဲ့ရပါ။
ထို႔ေနာက္ ၁၇၆၄-ခုႏွစ္တြင္ နပိုလီယန္ ၏ ဖခင္ ျဖစ္လာမည့္ - သူမတို႔ႏွင့္ မ်ိဳး႐ိုး အဆင့္အတန္းခ်င္း တူသူ“ကာလို ဘူအြန္နာပါတ္” (ေနာင္ေသာ အခါ “ကာလို ဘိုနာပါတ္္”) ႏွင့္ လက္ထပ္ခဲ့သည္။ ထိုစဥ္က နပိုလီယန္၏ ဘခင္ေလာင္း မွာ ၁၈-ႏွစ္ျဖစ္၍၊ မိခင္ေလာင္း ေမရီမွာ ၁၄-ႏွစ္ျဖစ္သည္။
သူမသည္ စုစုေပါင္း ကေလး - ၁၄- ေယာက္ေမြးဖြားခဲ့ေသာ္လည္း - ႏို႔စို႔အ႐ြယ္ကို ေက်ာ္လြန္အသက္႐ွင္သူမွာ ၈-ေယာက္သာ ႐ိွခဲ့သည္။ ထိုအထဲမွ- ဆက္လက္ အသက္႐ွင္က်န္ရစ္သူမွာ နပိုလီယန္၏ အကိုျဖစ္သူ ဂ်ိဳးဇက္ ႏွင့္ နပိုလီယန္ တို႔ျဖစ္သည္။
နပိုလီယန္ ၏ ဖခင္သည္ ေကာ္ဆီကန္ ေတာ္လွန္ေရးသမားမ်ားကို ေထာက္ခံသူ ျဖစ္ခဲ့၍ ၁၇၆၈-တြင္ ျပင္သစ္ စစ္တပ္မ်ားႏွင့္ ေကာ္ဆီကန္ ေတာ္လွန္ေရး သမားတို႔ တိုက္ပြဲ စတင္ ျဖစ္ပြားသည္။ ၁၇၆၉-ခုႏွစ္ ႏွစ္ဦးပိုင္းတြင္ ကိုယ္၀န္ မိခင္ ေလာင္း ေမရီသည္ ခင္ပြန္းျဖစ္သူႏွင့္ အတူ ေ႐ွ႕တန္း တြင္ အတူလိုက္ပါကခဲ့ရာ ေကာ္ဆီကန္ တို႔႐ွဳံးသျဖင့္- ကိုယ္၀န္ႀကီးျဖင့္ ေတာင္ကို ေက်ာ္ျဖတ္၍ အက္ဂ်ာစီယို အေရာက္ ျပန္ေျပးခဲ့ရသည္။
မၾကာခင္မွာပင္ သူမ- ဒုတိယေျမာက္ အသက္႐ွင္ေသာ သားေယာကၤ်ားေလး ျဖစ္သူ နပိုလီယန္ကို ေမြးဖြားခဲ့ပါေတာ့သည္။
သားသမီးမ်ားကို စည္းကမ္းတင္းၾကပ္စြာ ႐ိုက္ႏွက္ ဆံုးမတတ္ေသာ မိခင္ တစ္ဦး ျဖစ္သလို၊ ခင္ပြန္း ျဖစ္သူကိုလည္း- ၀တၱရားေက်ပြန္ေသာ ဇနီးေကာင္းတစ္ဦး အျဖစ္ အခ်ိန္တစ္ခု အထိၾကာျမင့္စြာ ေနထိုင္ခဲ့ပါ၏။
သို႔ေသာ္-
၁၇၇၀ ႏွစ္လြန္ေနာက္ပိုင္း (၁၇၇၆-မွ ၁၇၈၄ အတြင္း) မွ စတင္၍ ခင္ပြန္းျဖစ္သူ၏ မိတ္ေဆြ ျဖစ္ေသာ ေကာ္စီကာ ေဒသဆိုင္ရာ ျပင္သစ္ စစ္ေဒသမွဳး တစ္ဦးျဖစ္သူ ကြန္တဲ ဒီ မာဘူး ႏွင့္ အခ်စ္ဇတ္လမ္း စတင္ ခဲ့ေတာ့သည္။ ထို႔ေနာက္တြင္ ျပင္သစ္ စစ္ဗိုလ္သည္ ၁၈-ႏွစ္ သမီးတစ္ေယာက္ကို လက္ထပ္ ယူလိုက္ျပီး ေနာက္ ၃၄-ႏွစ္ အ႐ြယ္ ေမရီႏွင့္ အဆက္ျဖတ္လိုက္ေတာ့သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ဘိုနာပါတ္ မိသားစုမွ ကေလးငယ္ တစ္ေယာက္ ေယာက္သည္- ထိုျပင္သစ္ စစ္ဗိုလ္၏ ကေလး ျဖစ္ႏိုင္သည္ဟု ယူဆခ်က္မ်ား ႐ိွေသာ္လည္း- နပိုလီယန္ သည္ သူ၏ သားျဖစ္မည္ဟူ၍ေျပာရန္ ခိုင္မာေသာ အေထာက္အထားမ႐ိွခဲ့ပါ။
သို႔ေသာ္ နပိုလီယန္၏ ဖခင္ျဖစ္သူ ကာလို၏ လူမွဳေရး ၀င္ဆန္႕မွဳ၊ မိခင္ ႏွင့္ ျပင္သစ္ စစ္ဗိုလ္၏ အခ်စ္ ဇတ္လမ္း၊ နပိုလီယန္ ကိုယ္တိုင္၏ ထက္ျမက္မွဳတို႔ေၾကာင့္- နပိုလီယန္ အေနျဖင့္ အသက္ ၁၀-ႏွစ္သား ၁၇၇၉ တြင္ ဗိုလ္သင္တန္း (military academy at Brienne) တို႔ တက္ေရာက္ခြင့္ရခဲ့သည္။
လင္ေယာက်ၤား ျဖစ္သူ- ကာလိုသည္ ၂၄-ရက္ ေဖေဖၚ၀ါရီလ ၁၇၈၅ တြင္ ေသဆံုးခဲ့ၿပီးေနာက္ ပညာသင္ အ႐ြယ္သားသမီး တို႔ႏွင့္ ေငြေၾကး အခက္အခဲ စၾကံဳခဲ့ရသည္။ သို႔ေသာ္- ၁၇၉၁-တြင္ သူမ၏ အိမ္ေပၚထပ္တြင္ ေနထိုင္ ေသဆံုးသြားခဲ့ေသာ အာခ်ာေဒကြန္ လူစီယန္ ထံမွ အေမြကဲ့သို႕ ရ႐ိွလိုက္သျဖင့္ ျပန္ေျပလည္ သြားျပန္ပါသည္။ ၁၇၉၃-တြင္ နပိုလီယန္သည္ ေပၚလီတိုက္ပြဲတြင္ ႐ံွဴးနိမ့္ၿပီး အသက္လြတ္ ထြက္ေျပးခဲ့ရေသာေၾကာင့္ ျပင္သစ္ ျပည္မသို႔ ေျပာင္းေ႐ႊ.ေနထိုင္ခဲ့ရေလသည္။
ထိုႏွစ္မ်ားအတြင္းတြင္ ေမရီသည္ ဆန္ျပဳတ္ေသာက္ေနခဲ့ရေသာ ကာလမ်ား ျဖစ္ခဲ့ေလေတာ့သည္။
(ေမရီ၏ ဘုရင့္မယ္ေတာ္ ျဖစ္ေသာ ေနာက္ပိုင္းကာလတို႔သည္ သိပ္စိတ္၀င္စား မ႐ိွေတာ့ျဖင့္ ေမရီ အေၾကာင္းကို ဤေနရာတြင္ပင္ ရပ္ထားလိုက္ပါသည္။)
နပိုလီယန္ ၏ ဘ၀တစ္သက္တာ ကံၾကမၼာတို႔ကို မိုးတားနကၡတၱေ၀ဒ နည္းျဖင့္ သံုးသပ္ပံုတို႔ကို ေနာက္လာမည့္ စစ္ ဧကရာဇ္ နပိုလီယံ (အပိုင္း ၃) တြင္ ဆက္လက္ ဖတ္႐ွဴပါရန္။
စစ္ ဧကရာဇ္ နပိုလီယံ (အပိုင္း ၁) ကိုဖတ္ရန္ ဤေနရာ ကို ႏွိပ္ပါ။
 

[+/-] show/hide this post

No comments:

Post a Comment